วัดศรีมุณฑา

๑. ที่ตั้ง    

     วัดศรีมุณฑษ หรือวัดบ้านคำฮี อยู่หมู่ ๗ บ้านคำฮี  ตำบลโพนทราย อำเภอเมืองมุกดาหาร จังหวัดมุกดาหาร

๒. พิกัดภูมิศาสตร์    

     วัดศรีมุณฑา  อยู่บริเวณพิกัดแผนที่มาตราส่วน ๑: ๕๐,๐๐๐ พิมพ์ครั้งที่ ๑ - RTSD ลำดับชุด L๗๐๑๘ ระวาง ๕๙๔๒ III ที่ ๔๘Q ๐๔๖๑๕๙๕/๑๘๓๗๙๒๗ หรือประมาณรุ้ง ๑๖ องศา ๓๗ ลิปดา ๒๔.๒๐ ฟิลิปดา ๒๔.๒๐ เหนือ แวง ๑๐๔ องศา ๓๘ ลิปดา ๒๓.๗๕ ตะวันออก

๓. เส้นทางเข้าถึง    

     จากอำเภอเมืองมุกดาหารไปทางทิศเหนือตามถนนหมายเลข ๒๑๒ (มุกดาหาร-ธาตุพนม) ระยะทางประมาณ ๗ กิโลเมตร จะถึงสี่แยกวัดศรีสะอาด บ้านโคกสูง เลี้ยวซ้ายไปตามถนนหมายเลข ๒๐๑๕ ระยะทางประมาณ ๙ กิโลเมตร ผ่านบ้านศรีสะอาด บ้านหนองหอย แล้วจะถึงบ้านคำฮี วัดศรีมุณฑาจะตั้งอยู่ทางซ้ายของถนน

๔. สภาพทั่วไปของแหล่ง

     วัดศรีมุณฑาตั้งอยู่กลางหมู่บ้านคำฮี สภาพพื้นที่เป็นที่ราบ ด้านทิศเหนือมีภูผ้า ด้านทิศใต้มีภูเตาและลำห้วยแก้งไหลผ่าน บริเวณวัดมีกำแพงล้อมรอบพื้นที่ ประมาณ ๖ ไร่ ภายในมีสิ่งก่อสร้างสำคัญ ได้แก่ ศาลาการเปรียญ หอพระ กุฏิสงฆ์

๕. วัตถุหลักฐานที่พบ

     ๕.๑     ศาลาการเปรียญ เป็นศาลาโถงไม้ขนาดใหญ่ ใต้ถุนเตี้ยงทรงจัตุรมุข มีบันไดก่ออิฐถือปูนขึ้น ๓ ด้าน คือ ด้านทิศเหนือ ทิศตะวันตกและทิศใต้ ส่วนด้านทิศตะวันออกกั้นผนังด้วยไม้ฝากระดาน ทำช่องหน้าต่างทุกห้อง ภายในศาลาเป็นโถงโล่งไม่มีราวระเบียง มุขด้านทิศตะวันออกยกพื้นสูงประดิษฐานพระพุทธรูปปางมารวิชัย เป็นประธาน หัวเสาทุกต้นสลักลายบัวคว่ำบัวหงาย ช่องลม ใช้ไม้ระแนงทำเป็นช่องสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน ไม้เชิงชายสลักลาย หลังคาทรงจั่วซ้อนชั้นมุงกระเบื้องดินเผา มีเครื่องประดับหลังคาทั้งช่อฟ้ารูปสถูปแหลมที่กึ่งกลางหลังคา โหง่ว (หัวหงส์หรือช่อฟ้าแบบภาคกลาง) ใบระกาหางหงส์  ตามประวัติระบุว่า ศาลาการเปรียญทรงจตุรมุข วัดศรีมุณฑา สร้างเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๘๐ แล้วเสร็จเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๘๙ โดย หลวงปู่ดี วงสุปัญโญ (กงนะ) ร่วมกับนายหลง กงนะ ผู้ใหญ่บ้านคำฮี ชาวบ้านคำฮีและชาวบ้านใกล้เคียงได้ร่วมกันตัดไม้บนเขาและชักลากลงมาเป็นเสาศาลา จำนวน ๕๒ ต้น ส่วนกระเบื้องมุงหลังคานำมาจากฝั่งประเทศลาวโดยซื้อในราคาแผ่นละ ๔ สตางค์

     ๕.๒ กรมศิลปากรได้ประกาศขึ้นทะเบียนศาลาการเปรียญวัดศรีมุณฑาเป็นโบราณสถานในกราชกิจจนุเบกศา เล่ม ๑๒๑ ตอนพิเศษ ๕๒ง วันที่ ๑๐ พฤษภาคม ๒๕๔๗ ระวางแนวเขตพื้นที่ ๒ ไร่ ๕๕ ตารางวา

๖. วิเคราะห์และสรุป

     ศาลาการเปรียญวัดศรีมุณฑา นับเป็นศาลาไม้ทรงจตุรมุขที่มีขนาดใหญ่และสวยงามที่สุดในจังหวัดมุกดาหาร สะท้อนสถาปัตยกรรมแบบไทยใหญ่ที่ส่งผ่านมายังชาวภูไท สามารถใช้เป็นต้นแบบสำคัญในการศึกษารูปแบบทางสถาปัตยกรรมและศิลปกรรมท้องถิ่นได้